Jakas reklama 

 

Suomi
Obszar Finlandia, Estonia, Finnmark (Norwegia), Karelia (Rosja) i inne
Liczba mówiących 6 milionów
Ranking (poza pierwszą 100.)[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki uralskie
*Języki ugrofińskie
**Języki fińskie
***Języki bałtyckofińskie
****Język fiński
Pismo łaciński
Status oficjalny
Język urzędowy Finlandia, Karelia, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez Instytut badawczy języków Finlandii
Kody języka
ISO 639-1 fi
ISO 639-2 fin
SIL FIN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia
Fińska wersja językowa Wikipedii


W Wikisłowniku: Słownik języka fińskiego
Język fiński na obszarze południowej Szwecji (stan na 2005)

Język fiński (suomi, IPA: /ˈsuɔmi/) – język należący do rodziny języków ugrofińskich z rodziny uralskiej. Jest spokrewniony m. in. z językiem estońskim, językami ludów płn. zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z językiem węgierskim[2]. Fiński jest obok szwedzkiego jednym z dwóch głównych języków urzędowych w Finlandii oraz jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. W Finlandii za język ojczysty uważa go ok. 4,7 mln ludzi [3] (92% populacji). W Szwecji, gdzie posługuje się nim ok. 300 000 mieszkańców pochodzenia fińskiego[4], jest oficjalnie uznawany jako język mniejszości. Niewielkie fińskojęzyczne mniejszości znajdują się również w północnonorweskiej prowincji Finnmark, w rosyjskiej części Karelii oraz w Estonii.

Jako członek rodziny ugrofińskiej, różni się znacznie od rodziny indoeuropejskiej, w skład której wchodzi większość języków używanych w Europie. Wielowiekowe kontakty sprawiły jednak, że pod względem składni i słownictwa fiński ma pewne cechy wspólne z językami indoeuropejskimi, przede wszystkim szwedzkim. Odróżnia go przede wszystkim aglutynacyjność, piętnaście przypadków[5], złożona gramatyka, zwłaszcza harmonia samogłosek, wymiany spółgłoskowe, brak rodzaju gramatycznego i czasu przyszłego.

Jest językiem żywym, używanym w mowie i piśmie, rozwijającym się, mającym bogatą i cenioną na świecie literaturę. Po fińsku nadaje ponad dziesięć stacji telewizyjnych o zasięgu krajowym i regionalnym, ponad pięćdziesiąt rozgłośni radiowych, ponadto w języku tym wychodzi ponad 120 gazet krajowych, regionalnych i lokalnych[6].

Spis treści

edytuj Klasyfikacja

Fiński zalicza się do języków ugrofińskich. Większość używanych w Europie języków należy do rodziny indoeuropejskiej, Do języków ugrofińskich należą oprócz fińskiego jedynie estoński, lapoński, węgierski oraz języki używane przez niewielkie grupy w europejskiej części Rosji oraz na północnej Syberii.

Pokrewieństwo między różnymi członkami tej rodziny polega przede wszystkim na zbliżonej strukturze języka, podczas gdy w słownictwie jest niewiele podobieństw. Prajęzyki, z których powstały następnie fiński i węgierski, rozdzieliły się wiele tysięcy lat temu, toteż ich podobieństwo jest nie większe niż pomiędzy członkami różnych podrodzin języków indoeuropejskich, na przykład pomiędzy polskim a niemieckim.

Języki ugrofińskie tworzą, razem z niewielką grupą języków samojedzkich, uralską rodzinę języków. Fiński razem z estońskim, iżorskim, wepskim, karelskim, liwskim, võro i wotyckim tworzy grupę języków bałtyckofińskich.

edytuj Status oficjalny

Język fiński jest jednym z dwóch oficjalnych języków Republiki Finlandii, obok języka szwedzkiego, którego używa 5,49% mieszkańców[7]. Jest jednym z 23 oficjalnych języków Unii Europejskiej. Ponadto jest formalnie uznanym językiem mniejszości narodowej w Szwecji, językiem roboczym Rady Nordyckiej. Zgodnie z Nordycką Konwencją językową, osoby mówiące językiem fińskim jako ojczystym mają na terenie Unii Nordyckiej prawo do używania własnego języka i bezpłatnej pomocy w tłumaczeniach w sprawach urzędowych[8].

edytuj Historia

edytuj Wczesna historia

Pierwszy zapis języka fińskiego to jedno zdanie, zapisane cyrylicą, na korze drzewa. Języki uralskie wywodzą się od wspólnego prajęzyka, który rozdzielił się początkowo na prajęzyk samojedzki i ugrofiński. Później miał miejsce podział prajęzyka ugrofińskiego na fińsko-permski i ugryjski. Z prajęzyka fińsko-permskiego powstały następnie najwcześniejsze formy języków bałtyckofińskich, z których oddzielił się język lapoński[9].

Określenie ram czasowych powyższych zmian ewolucyjnych, których rekonstrukcja opiera się przede wszystkim na analizie słownictwa i struktury współczesnych języków, sprawia duży kłopot[10]. Przypuszcza się jednak, że oddzielenie się języka lapońskiego od wczesnego fińskiego miało miejsce ok. roku 1000 p.n.e. Fiński pozostawał już w prehistorii w bliskich kontaktach z językami germańskimi i bałtyckimi i wziął z nich wiele zapożyczeń[11].

Chociaż mieszkańcy ówczesnej Finlandii mówili w całości językami ugrofińskimi, wspólny język fiński rozwinął się dopiero w czasach nowożytnych. W przeszłości mieszkańcy Finlandii dzielili się zasadniczo na trzy grupy, zgodnie z różnicami kulturowymi i językowymi. Na południowym zachodzie mieszkał lud określany później jako „prawdziwi Finowie“ (varsinaissuomalaiset). W tym regionie z mieszkańcami mieszali się germańscy przybysze ze Skandynawii, którzy przynieśli wiele zapożyczeń pochodzenia germańskiego. Na wschodzie mieszkali Karelowie, a w lasach w głębi lądu – Hämowie, którzy z początku nie różnili się wiele od Lapończyków. Z wymieszania powyższych grup, ale już w średniowieczu, powstał dialekt Savo.

Od czasu aneksji Finlandii przez Szwecję język fiński ukształtował się jako język mówiony. Na terenie Finlandii językiem urzędowym był szwedzki, w biznesie używano jednej z odmian niemieckiego, a w sprawach wyznaniowych dominowała łacina. Pierwszym zapisanym zdaniem w języku fińskim było zdanie z kroniki podróży z r. 1450 Mynna tachton gernast spuho somen gelen Emyna dayda. Współcześnie zdanie brzmiałoby:Minä tahdon kernaasti puhua suomen kieltä, (mutta) en minä taida; pol. – naprawdę chcę mówić po fińsku ale nie potrafię. Zdanie to miał wypowiedzieć fiński biskup[12].

edytuj Rozwój języka pisanego

Mikael Agricola na dziewiętnastowiecznym rysunku Alberta Edelfelta

Powstaniu jednolitego języka fińskiego, a zwłaszcza języka pisanego, sprzyjała reformacja. Król Gustaw I Waza zerwał w 1524 r. stosunki z Kościołem katolickim i wprowadził nauczanie luterańskie. Nakazywało ono, żeby Słowo Boże było tłumaczone na język ludu. W konsekwencji proboszczowie zaczęli również zapisywać niezbędne teksty liturgiczne.

Publikacja pierwszego drukowanego tekstu w języku fińskim była zasługą biskupa Mikaela Agricoli[13]. Uczeń Marcina Lutra już w czasach studenckich zaczął tłumaczyć teksty religijne, szczególnie Nowy Testament. Pierwszą wydrukowaną fińską książką był wydany w 1543 roku elementarz Abckirja, który był ukierunkowany religijnie i zawierał katechizm. Fińskie tłumaczenie Nowego Testamentu ukazało się w roku 1548.

Agricola opracował ortografię na podstawie łacińskiej, niemieckiej i szwedzkiej i stworzył podstawy fińskiego języka pisanego. Wykorzystał przy tym przede wszystkim dialekt z Turku, który dzięki temu stał się podstawą późniejszego wspólnego języka fińskiego. Agricola pracował również nad ujednoliceniem i rozwojem słownictwa – wprowadził do fińszczyzny nowe słowa, z których część ostała się aż po dziś, np. armo – łaska. Ponad połowa wynalezionych przez niego słów funkcjonuje obecnie.

edytuj Od mowy chłopów do języka kultury

Mimo powstania systemu zapisu języka, forma pisana przez ponad wiek była praktycznie nieużywana. Od XVI wieku prawo było częściowo spisane po fińsku, ale wciąż nie było fińskojęzycznego życia kulturalnego: w należącej do Szwecji Finlandii to szwedzki był językiem administracji, oświaty i kultury[14]. Jednak język rozwijał się cały czas, zwłaszcza fonetycznie, doszło wtedy do znaczących zmian w wymowie[12]. Dopiero po roku 1809, gdy Wielkie Księstwo Finlandii przeszło pod panowanie rosyjskich carów, zaczęła się budzić fińska świadomość narodowa. Ona właśnie zapoczątkowała znany ruch Fennomanów, którzy chcieli uczynić z języka fińskiego język kultury. Na początku XIX wieku brakowało jednak językowi wielu niezbędnych cech. Gramatyka nie była ujęta systematycznie, a słownictwo odzwierciedlało życie codzienne chłopskiego ludu, brakowało jednak prawie wszystkich słów potrzebnych kulturze i administracji.

Wydanie w 1835 roku przez Eliasa Lönnrota eposu narodowego Kalevala umocniło rolę języka fińskiego. Dzięki aktywności Fennomanów powstała fińskojęzyczna literatura i prasa. Wielu członków towarzystwa, których językiem ojczystym był szwedzki, pracowało nad dalszym rozwojem fińskiego. Dzięki tej współpracy powstały liczne słowa, które uprzednio w fińskim nie istniały. Dzięki fińskiemu ruchowi narodowemu nowe słowa były wtedy niemal bez wyjątku tworzone nie jako zapożyczenia, tylko całkowicie od nowa.

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęto tworzenie i systematyzowanie fińskojęzycznego szkolnictwa, trwające do końca stulecia. Celem było utworzenie wykształconej fińskojęzycznej warstwy społeczeństwa. Do lat 20. XX wieku fiński stał się pełnoprawnym językiem kultury, który zasadniczo odpowiadał językowi we współczesnej postaci.

edytuj Ortografia i wymowa

Zobacz więcej w osobnym artykule: alfabet fiński.

edytuj Zapis języka

Abckiria, najstarsze dzieło w języku fińskim

Z powodu sposobu, w jaki rozwijał się język fiński, jego alfabet jest identyczny ze szwedzkim. Składa się z 26 liter alfabetu łacińskiego, uzupełnionych o dodatkowe znaki å, ä i ö. Przy sortowaniu alfabetycznym, np. w słownikach, znaki te są umieszczane na końcu alfabetu we wskazanym wyżej porządku (a nie tak jak np. w niemieckim, przy "a" i o). Litera w, charakterystyczna dla starych tekstów, została zastąpiona literą v, dlatego przy sortowaniu zazwyczaj się ich nie rozróżnia.

Litery c, q, w, x, z i å nie występują w fińskich słowach, lecz jedynie w zapożyczeniach. W wyrazach obcych używa się również dla dźwięku /ʃ/ litery s z haczykiem (š). Dopuszczalna jest jednak również pisownia sh lub po prostu s (np. šakki, shakki lub sakki – szachy). Jeszcze rzadziej używa się litery ž, która występuje głównie w nazwach geograficznych, jak np. Fidži[15].

Fińska ortografia jest dystrybutywna – prawie zawsze litera jednoznacznie odpowiada głosce, również każda głoska zapisywana jest przy pomocy jednego znaku. Jest również ortografią fonetyczną, to znaczy dokładnie odwzorowuje wymowę, w przeciwieństwie do ortografii etymologicznej, zachowującej dawną pisownię (np. francuskiej). Zapożyczenia dostosowuje się konsekwentnie do fińskiej ortografii. Następujące litery czyta się inaczej niż po polsku:

Litera Dźwięk Opis
e /e/ bardziej "ściśnięte" niż polskie
s /s/ między polskim s a sz
v /v/ jak polskie w
y /y/ jak niemieckie ü, francuskie u
ä /æ/ dźwięk pomiędzy a i e, jak w ang. hat
ö /œ/ jak niemieckie ö

Do niewielu wyjątków w wymowie należą kombinacje liter nk i ng, które wymawia się odpowiednio /ŋk/ i /ŋː/. Ponadto n stojące przed p wymawia się często jak /m/ (np. kunpa można czytać kumpa, ale także niinpä i enpä można czytać niimpä i empä). W języku fińskim często dochodzi do zmian zwanych sandhi – asymilacji i podwojenia (patrz odrębny rozdział sandhi).

W fińskiej wymowie ważną rolę pełni iloczas. Różnica pomiędzy głoskami długimi i krótkimi jest oddawana również w piśmie – głoski długie zapisuje się podwojonym znakiem. Dotyczy to zarówno samogłosek, jak i spółgłosek (tuli – ogień, tulli – cło, tuuli – wiatr). Długie dźwięki są z reguły dokładnie dwa razy dłuższe, niż zwykłe. Jakość samogłoski nie zależy od jej długości – np. o czyta się /ɔ/ obojętnie czy jest ono długie, czy krótkie. Wydłużenie spółgłosek k, p i t realizuje się poprzez wydłużenie czasu zwarcia (powstrzymania strumienia powietrza).

edytuj Akcent wyrazowy

W języku fińskim akcent ma charakter inicjalny czyli pada zawsze na pierwszą sylabę słowa. Akcent poboczny pada na co drugą (trzecią, piątą itd.) sylabę, tak jednak, by ostatnia była zawsze nieakcentowana. Wyjątkiem są jednowyrazowe wypowiedzi emfatyczne, np. /ki:'tos/'! (dziękuję)[16]. Długość samogłoski jest niezależna od akcentu.

Akcentowanie ma charakter dynamiczno-toniczny, czyli realizuje się go mocniejszym wymówieniem sylaby i nieco podwyższonym tonem. Akcent nie ma cechy relewantnej, to znaczy akcentowanie nie wpływa na znaczenie wyrazu.

W języku fińskim wymowa następuje przy obróbce strumienia powietrza wydychanego z płuc; możliwa jest jednak również wymowa ingresywna ("na wdechu"), zwłaszcza w krótkich, jedno- i dwuwyrazowych wypowiedziach, np. Jaa (tak), ihanko totta (doprawdy?) Totta kai (oczywiście) itp.[17]

edytuj Fonologia

edytuj Fonemy

W języku fińskim występuje 37 fonemów: 8 samogłosek, 14 spółgłosek i 18 dwugłosek (dyftongów).

edytuj Samogłoski

Fiński używa ośmiu samogłosek (podanych w transkrypcji) , których rola gramatyczna i słownikowa jest bardzo istotna. Ich wymowa jest bardzo ściśle przestrzegana, prawie w ogóle nie zachodzi zjawisko alofonii – przyjmowania różnych odmian w różnych kontekstach fonetycznych. Na diagramie podano ich wartości fonetyczne – w nawiasach transkrypcja IPA w przypadku różnic w zapisie i wymowie.

Przednie Tylne
Niezaokrąglone Zaokrąglone Niezaokrąglone Zaokrąglone
Zamknięte i y u
neutralne e ö /ø/ o
Otwarte ä /æ/ a /ɑ/

edytuj Dyftongi

Ponadto w fińskim występuje 18 różnych dyftongów (dwugłosek). Ich wartość przedstawia tabela:

Samogł. inicjalna Zakończone na /i/ Zakończone na /u/ Zakończone na /y/ Otwarcie dyftongu
/a/ /ai/ /au/
/æ/ /æi/ /æy/
/o/ /oi/ /ou/
/e/ /ei/ /eu/ /ey/
/ø/ /øi/ /øy/
/u/ /ui/ /uo/
/i/ /iu/ /iy/ /ie/
/y/ /yi/ /yø/

edytuj Spółgłoski

W użyciu jest czternaście spółgłosek. Dalsze cztery spółgłoski (w tabeli podano w nawiasach) pojawiają się tylko w zapożyczeniach.

dwuwargowe wargowo-dziąsłowe zębowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne miękko-podniebienne gardłowe
zwarte p, (b) t, d k, (ɡ) ʔ
nosowe m n ŋ
drżące r
trące (f) s (ʃ) h
boczne l
półotwarte ʋ j

Dysponując jedynie 14 fonemami spółgłoskowymi, jest językiem typu samogłoskowego. W fińskim tekście na 100 samogłosek przypada średnio 96 spółgłosek – dla porównania: w niemieckim 177[18], a w polskim – 210[19][20]

Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne nie stoją do siebie w opozycji. Dźwięk /d/ jako jedyny rodzimy obstruent dźwięczny pełni szczególną rolę w fińskim systemie fonologicznym. Występuje tylko jako realizacja stopy słabej spółgłoski /t/. Historycznie wywodzi się ze spółgłoski trącej /ð/, zapisywanej dawniej jako d tudzież dh. Ponieważ dźwięk /ð/ zanikł, ostała się pisownia d, którą realizowano w mowie na wzór szwedzki. Dźwięk /d/ nie występuje w żadnym dialekcie fińskim, a jego rdzenne brzmienie albo zanikło, albo przekształciło się w /r/, /l/ albo /j/. Podczas sporów językowych w XIX w. i XX w., dążono do uznania spółgłoski d za niefińską i zamiany jej w każdym przypadku na t. Jednak zwolennicy tej szkoły nie uzyskali poparcia większości.

W tradycyjnych fińskich słowach na początku nie może stać zbitka spółgłoskowa. Starsze zapożyczenia były zatem dopasowywane: pozostawiana była tylko ostatnia spółgłoska ze zbitki.

W nowych zapożyczeniach zazwyczaj pozostawia się zbitki spółgłoskowe. Wymowa sprawia jednak niektórym Finom trudności i wymawiają oni również tutaj tylko ostatnią spółgłoskę.

Na końcu słowa może stać tylko samogłoska, albo spółgłoski -n, -t, -l, -r i -s. Nowsze zapożyczenia są zazwyczaj tworzone przez dołączenie na końcu -i (np. presidentti – prezydent).

Spółgłoski dźwięczne, które w języku fińskim występują w szczątkowej postaci, w zapożyczeniach bardzo często tracą dźwięczność, co niekoniecznie znajduje odbicie w zapisie[21].

edytuj Harmonia samogłoskowa

Zobacz więcej w osobnym artykule: Harmonia samogłosek.
System fińskiej harmonii wokalicznej: na niebieskim tle samogłoski przednie, żółtym – tylne, zielonym – neutralne

Do głównych prawideł fińskiej fonologii należy harmonia samogłosek. Samogłoski ze względu na miejsce artykulacji dzielą się na przednie ä, ö, y, tylne a, o, u i obojętne: e i. Samogłoski tylne nie mogą występować w słowie razem z przednimi. Końcówki i liczne w języku fińskim sufiksy są dopasowywane do samogłosek występujących w słowie:

Samogłoski e i i są neutralne (obojętne) i mogą występować w słowie z obiema grupami. Gdy wyraz składa się z samych samogłosek neutralnych, dołącza końcówkę z samogłoskami przednimi:

W wyrazach złożonych harmonia musi być zachowana w każdym członie z osobna. Samogłoski w końcówce są dopasowywane do samogłosek w ostatnim członie:

Obce słowa zawierają czasem samogłoski zarówno przednie, jak i tylne. W niestarannej wymowie zamienia się często przednie samogłoski na odpowiadające im tylne. Na przykład Olympia przez większość mówców jest wymawiana jak /'olumpia/. W języku pisanym dołączana końcówka odpowiada ostatniej samogłosce słowa.

edytuj Wymiana stóp

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wymiana stóp.

Spółgłoski k, p i t podczas odmiany przez przypadki i osoby ulegają procesowi wymiany stóp. Mogą występować w stopie "słabej" jak również "mocnej". Ogólna zasada stosowania stopy opiera się na kontekście fonetycznym – jeśli sylaba jest otwarta, czyli kończy się samogłoską np. katu – ulica – używa się stopy mocnej, przy zamkniętej sylabie spółgłoska występuje w formie słabej (kadun). Z powodu zmian historycznych i ewolucji języka mówionego istnieją pewne nieregularności w procesie wymiany stóp, np. przed długą samogłoską spółgłoska występuje na stopie mocnej, nawet jak sylaba jest zamknięta (np. katuun – do ulicy, w ulicę). W przypadku liczby mnogiej formy podstawowe wyrazów – bezokolicznik w czasowniku, mianowniku w rzeczowniku – znajdują się w stopie mocnej. Jednak istnieją wyrazy, które ulegają procesowi odwrotnemu: w formach podstawowych występują w stopie słabej, podczas gdy formy fleksyjne przyjmują stopę mocną (np. liike – ruch, liikkeen – ruchu).

Są dwa podstawowe warianty wymiany stóp – jakościowa i ilościowa. Przy zmianie ilościowej geminata (podwójna spółgłoska) występuje w stopie mocnej, stopa słaba to redukcja do pojedynczej spółgłoski:

  • kk → k: pankki (bank) → pankin (banku)
  • pp → p: oppia (uczyć się) → opin (uczę się)
  • tt → t: katto (dach) → katot (dachy)

Wymiana jakościowa dotyczy pojedynczych spółgłosek k, p i t, jak też licznych zbitek spółgłosek. Ten sposób wymiany stóp nie jest już produktywny – nie dotyczy słów nowo powstałych: porównaj: katu (ulica) – kadun (ulicy) ale już auto (auto) – auton.

  • p → v: rapu (rak) → ravun (raka)
  • t → d: paita (koszula) → paidat (koszule)
  • nk → ng: Helsinki → Helsingissä (w Helsinkach)
  • mp → mm: kampa (grzebień) → kammat (grzebienie)
  • lt → ll: valta (potęga) → vallan (potęgi)
  • nt → nn: antaa (dać) → annan (daję)
  • rt → rr: parta (broda) → parran (brody)

Przypadki szczególne

  • hke → hje: rohkenen (ośmielam) → rohjeta (ośmielać)
  • lke → lje: hylkeen (foki)(gen.) → hylje (foka)
  • rke → rje: särkeä (złamać) → särjen (łamię)
  • uku → uvu: luku (liczba) → luvun (liczby)
  • yky → yvy: kyky (zdolność) → kyvyn (zdolności)

edytuj Sandhi

Zobacz więcej w osobnym artykule: Sandhi.

Fińskie sandhi jest nadzwyczaj częste, pojawiaj się między wieloma wyrazami i morfemami, zarówno w standardowym języku formalnym jak i w codziennym języku mówionym. Najczęściej nie jest zapisywane, występuje prawie wyłącznie w transkrypcji dialektów. Można wyróżnić dwa rodzaje sandhi: prostą asymilację z uwzględnieniem miejsca artykulacji (np. np – mp). Druga to geminacja spółgłoski inicjalnej na granicy morfemów.

Geminacja (podwojenie) spółgłoski otwierającej morfem (fin, loppukahdennus) występuje, gdy poprzedzający morfem jest zakończony samogłoską i należy do jednej z następujących klas morfologicznych:

Podwojenie może pojawić się między morfemami pojedynczego słowa, jak np. w /minulle/ + /kin/ → /minullekkin/ (zapisywane minullekin) jak też między częściami słów złożonych: /perhe/ + /pɑlɑʋeri/ → /perheppɑlɑʋeri/ (spotkanie rodzinne) oraz między całymi wyrazami: /tule/ + /tænne/ → /tulettænne/ (chodź tu!) Reguły te obowiązują w oficjalnym języku fińskim, choć w niektórych południowo-zachodnich dialektach zjawisko sandhi nie występuje.

edytuj Gramatyka

Zobacz więcej w osobnym artykule: Gramatyka języka fińskiego.

edytuj Budowa języka

Język fiński jest językiem aglutynacyjnym. Oznacza to, że wzajemne relacje między słowami oddaje się przy użyciu przyrostków. Zawartość treściowa, która w językach indoeuropejskich oddawana jest analitycznie przy użyciu oddzielnych słów, w języku fińskim realizowana jest przy pomocy sufiksów. Jedno słowo można zatem poszerzyć o kilka sufiksów, poszerzając lub zmieniając jego znaczenie. Niech za przykład posłuży słowo taloissanikinko, powstałe ze słowa talo (dom) i oznacza czy też w moich domach? Oto mechanizm zmian w wyrazie:

W przeciwieństwie do języków fleksyjnych, jak np. polskiego czy łaciny, sufiksy są jednoznaczne, to znaczy jeden sufiks pełni tylko jedną funkcję i zwrotnie – jedna funkcja dotyczy tylko jednego sufiksu. Na przykład -i- w wyrazie taloissa oznacza liczbę mnogą, a -ssa jest końcówką przypisaną inessiwowi, podczas gdy np. polska końcówka -y może być cechą liczby mnogiej (Niemcy) czy też dopełniacza lub celownika liczby pojedynczej (pracy). Również zasada odwrotna nie obowiązuje – np. dopełniacz liczby pojedynczej ma kilka form: -a, -ów (kubka, kubków) itp. Wyjątkiem od fińskiej jednoznaczności jest oddanie mianownika i biernika liczby mnogiej przez sufiks -t. W pozostałych przypadkach występuje -i.

Przykład użycia konstrukcji równoważnikowej

Syntetyczne podejście cechuje również fińską składnię – w miejsce zdań podrzędnych często występują zwarte struktury równoważnikowe (tzw. lauseenvastikkeet – równoważniki zdania), imiesłowowe bądź bezokolicznikowe. Przykładowo na zdjęciu zamieszczonym obok komunikat: parkowanie tylko dla posiadających rezerwację miejsca w wielu językach oddaje się zdaniem podrzędnym – parkowanie tylko dla tych, którzy mają rezerwację miejsca – gdzie cztery ostatnie słowa oddane są wyrazem varanneille. Jednak pod względem typologicznym język fiński jest dość bliski językom indoeuropejskim. Zdania wyrażone równoważnikami mogą zostać zastąpione przez zdania podrzędne przydawkowe. W przeciwieństwie do innego języka ugrofińskiego – węgierskiego, jak również większości innych języków aglutynacyjnych, przymiotnik w funkcji przydawki przyjmuje końcówkę określanego rzeczownika – por. węgierskie nagy ház (duży dom) – nagy házakban (w dużych domach) z fińskim iso talo – isoissa taloissa. Również szyk wyrazów w zdaniu przypomina występujący w większości języków indoeuropejskich schemat SVO – podmiot – orzeczenie – dopełnienie, a nie podmiot – dopełnienie – orzeczenie, który z reguły spotyka się w językach aglutynacyjnych. Dlatego język fiński nie jest idealnym przykładem języka aglutynacyjnego w czystej formie.

edytuj Grupa rzeczownika

Pierwsza strona pierwszej fińskiej powieści Aleksis Kivi – Siedmiu braci

Do grupy tej należą: rzeczowniki, przymiotniki, zaimki i liczebniki. Końcówki przypadków są jednakowe dla całej grupy rzeczownika. Podział na poszczególne paradygmaty przebiega według zmian zachodzących w rdzeniu wyrazu.

W języku fińskim nie występuje przedimek ani rodzajnik, jak również zjawisko rodzaju gramatycznego. Nawet w trzeciej osobie liczby pojedynczej nie rozróżnia się rodzaju – hän oznacza zarówno on jak i ona. Jedyne rozróżnienie dotyczy osób i nieosób (rzeczy): hän stosuje się do osób, se – do rzeczy (w mowie bardzo potocznej również do osób).

edytuj Typy deklinacji

Istnieje wiele paradygmatów odmiany rzeczownika, przy czym dotyczą one zmian zachodzących w rdzeniu, a nie końcówek, które są zawsze takie same. Aby odmienić wyraz, należy najpierw przyporządkować go do określonego typu, co w konsekwencji da odpowiedni rdzeń wyrazu dla każdej kocówki:

W procesie odmiany rdzeń zmienia formę w zależności od zastosowanej wymiany stóp. Ze względów historycznych zmiany nie zawsze są regularne (por. lasi → lasin – szkło i vuosi → vuoden – rok). Niektóre przymiotniki nie odmieniają się.

Wyraz Dopełniacz Partitivus Sg. Partitivus Pl. cecha Znaczenie
talo talon taloa taloja na -o/ö, -u/y dom
ilta illan iltaa iltoja dwusylabowe na -a, 1. samogł. a/e/i wieczór
kuuma kuuman kuumaa kuumia dwusylabowe na -a, 1. samogł. o/u gorący
omena omenan omenaa omenoita trzysylabowe na -a/ä jabłko
lasi lasin lasia laseja na -i z Genitivem -in szkło, szklanka
vuosi vuoden vuotta vuosia na -si rok
vuode vuoteen vuodetta vuoteita trzysylabowe na -e łóżko
ihminen ihmisen ihmistä ihmisiä na -nen człowiek
rikas rikkaan rikasta rikkaita na -as/äs bogaty
kiitos kiitoksen kiitosta kiitoksia na -os/ös podziękowanie
puhunut puhuneen puhunutta puhuneita imiesłowy mówiony

Tabela pokazuje przykłady najważniejszych typów deklinacyjnych. Z podanych form wyprowadzane są pozostałe.

edytuj Przypadek
Zobacz więcej w osobnym artykule: Przypadek.
10 marek. Słowo markka z liczebnikiem występuje zawsze w partitiwie.

W języku fińskim istnieje piętnaście przypadków. Większość z nich funkcjonuje w językach indoeuropejskich (w tym polskim) jako przyimki. Przypadki dzielą się wewnętrznie na gramatyczne, mające podobne funkcje do polskich, lokalne, określające relacje miejsca w stosunku do desygnatu, oraz tzw. przypadki marginalne, rzadko używane w języku współczesnym i często zastępowane przyimkami i poimkami. Oprócz tych 15 przypadków istnieje dalszych 12 przypadków przysłówkowych. które używane są bardzo rzadko i zazwyczaj w skostniałych strukturach, np. prolativus, określający relację drogi i sposób poruszania się, np. ohitse – obok, meritse – przez morze, morzem.

Przypadek tworzy się dodając końcówkę przypadka do rdzenia wyrazu. Końcówki przypadków są niezależne od poszczególnych typów morfologicznych rzeczowników. Końcówki liczby mnogiej są w większości identyczne z końcówkami liczby pojedynczej, przy czym między rdzeniem i odpowiednim sufiksem dochodzi wrostek -i- (np. l. p. talossa, l. mn. taloissa). Wyjątkiem jest mianownik liczby mnogiej, przyjmujący końcówkę -t-, talot)
Nie wszystkie przypadki używane są równie często. Najczęściej pojawiają się: mianownik l. poj. – 35,24% (spośród wszystkich form deklinacyjnych), dopełniacz l. poj. – 15,69%, mianownik l. mn. – 9,89% najrzadziej – abessivus – 0,01%[22]

Przypadek Sufiks Przykład Znaczenie Objaśnienia
Przypadki gramatyczne
Mianownik - talo dom forma podstawowa – mianownik
Dopełniacz -n talon domu przynależność (czyj?)
Biernik -, -n 1) talon, talo dom w formie dopełnienia
Partitivus -(t)a2) taloa dom przypadek cząstkowy, nieoznaczona liczba; również występuje w dopełnieniu
przypadki lokalizacji wewnętrznej
Inessivus -ssa2) talossa w domu umiejscowienie w przestrzeni (gdzie?)
Elativus -sta